PHAN THIŠT - NGÀY X¿A, TR¿–NG C�...

-Ь kính dâng hß½ng h°n Phø Mçu tôi, nhæng ng߶i ðã:

"Th©n ðèn H± Læa, ðau lòng m©,

Nay thét, Mai G¥m, rát c² cha." (1)

-Ь thành kính tri ân quý v¸ Lß½ng Sß mang hoài v÷ng Hßng Qu¯c.

-Ь thân t£ng bÕn bè cû cüa mµt th¶i Phan Thiªt.

Phan Thiªt PhÕm Ðình Th×a

"H÷c nhß ði thuy«n trên dòng nß¾c ngßþc, không tiªn ¡t phäi lùi", câu chåm ngôn th¶i thßþng hi¬n hi®n trên t߶ng vôi các l¾p h÷c thu· khai trí, ngày ti¬u h÷c, ðã tr· thành kinh nh§t tøng ð¬ các th¥y, các cô xä b¥u tâm sñ khi mµt con v¸t ð©t, mµt con rùa ch§m tiªn không thuµc bài hay quên làm bài. Không tiªn là phäi lùi, không có ch² ðÑng cho sñ d§m chân tÕi ch². Kh± thª! Nhìn lÕi khoäng ð¶i 12 nåm c¡p sách ðªn tr߶ng Tïnh, tôi không biªt mình tiªn hay lùi trong mµt giai ðoÕn 7 nåm, t× l¾p 1 ðªn l¾p Ю løc, tÑc l¾p 7! Nói lùi thì không ðúng vì m²i nåm tôi cÑ b¸ ð¦y lên 1 l¾p và phäi kh® n®, gò gçm, n¡n nót viªt t¶ ð½n xin "mi­n tu±i" · m²i kÏ thi. Nhßng, nói tiªn, cûng chÆng ra làm sao vì trong su¯t th¶i gian này, tâm trí tôi không "ðóng ch¯t" · nhæng trò "tính rþ", "tính bí", phép "quy t¡c tam xu¤t" hay chuy®n 6 con gia súc (Løc Súc Tranh Công), chuy®n Giáng Tiên (Bích Câu KÏ Ngµ), Løc Vân Tiên...Trong l¾p h÷c, tâm h°n tôi lÕi bay v« nhà ð¬ b¥u bÕn cùng m¤y con dª chiªn ðñng trong hµp qu©t gi¤y, soi l² c¦n th§n, con quít xanh lè ðang ðë trÑng ðü màu... Trông cho mau ðªn gi¶ nghe tiªng tr¯ng tan tr߶ng cüa ông cai già ð¬ v÷t l© v« ðánh bi hay ðá dª, ðánh ðáo hay ðá banh và lµi ðua qua sông M߶ng Mán v¾i ðám bÕn "ð°ng hµi, ð°ng thuy«n". Có hÑng thú chång là m¾ chuy®n giang h° phiêu lßu cüa anh chàng Jean Van Jean trong Les Misérables cüa Victor Hugo ðßþc th¥y Trác k¬ t×ng ðoÕn vào cu¯i gi¶ h÷c, nåm l¾p Nh¤t. Ngày nghï h÷c, thª gi¾i cüa tôi là khu Mã lÕng d÷c b¶ Cà Ti, b¥u tr¶i xanh v¡t, m· rµng cüa xóm еng trên ð߶ng v« Phú Hài...ð¬, ho£c tháp tùng các bÕn ði chån trâu, hái trái r×ng, ho£c b¡t dª, b¡n chim... Chính vì v§y, vi®c h÷c hành nhß con nß¾c sông M߶ng Mán, khi ròng, khi l¾n. Có tháng, ðßþc s¡p hÕng trong khoäng t× thÑ nh¤t ðªn thÑ nåm, có tháng, tôi lÕi trøt xu¯ng g¥n ðµi s±! Tr°i, søt b¤t th߶ng nhß tiªt tr¶i, nhß cån b®nh cüa anh chàng L®nh H° Xung mà ngay nhóm lang båm Ðào C¯c løc Tiên cûng thúc thü. Tr߶ng hþp cüa tôi không may m¡n nhß chàng lãng tØ h÷ L®nh H°. Không ai hi¬u con b¢ng cha m©; ông, bà Bô tôi không thúc thü và cÑ nghe ð°n nhà giáo nào n±i tiªng dæ d¢n, h÷c trò th¤y là l¡m lét, "kính nhi vi­n chi", l§p tÑc, b¢ng m÷i cách, gæi ngay th¢ng nhö ðªn ð¬ nh¶ "trông hµ giùm cháu"! Nhæng v¸ th¥y, cô thuµc "tr߶ng phái" hóc búa th¶i Ti¬u h÷c cüa tôi r¤t ðông ðäo nhßng n±i tiªng nh¤t trong gi¾i "thÑ ba" (nh¤t quÖ, nhì ma, thÑ ba, h÷c trò) là cô Yªn, th¥y Ti®p, th¥y Mô; các "ð¤ng" ít khi quên chiªc roi mây hay cây thß¾c bäng dài, lúc ði dÕy. Vào tháng "n±i", tôi không bao gi¶ ðßþc khen nhßng vào lúc "chìm", m¤y v¸ th¥y khä kính nhß th¥y Ti®p, th¥y Mô phäi b§n rµn và kh± lây, "nay thét, Mai G¥m" rát cä c± và ð¬ tát cho th¢ng nhö dính dài dài vào bäng ðen. Nhßng d¥u có lãnh nhæng tr§n ðòn lë të · tr߶ng, ðòn hµi chþ (cüa ông bà Bô) khi v« nhà, th¢ng nhö tôi vçn dæng dßng xem các trò toán ð¯, chuy®n Chuµt bÕch, Chuµt c¯ng (Trinh ThØ), Phan, Tr¥n là chuy®n nhö, không h¤p dçn, không quan tr÷ng, là ð° bö không ðáng ð¬ b§n trí l¾n! "Chí l¾n" không th¬ dính vào nhæng món t¥m th߶ng nhß mµt con gà là 15 ð°ng, 3 con trò phäi trä m¤y ð°ng! HÕnh phúc nh¤t là nhæng ngày nghe tin cô, th¥y lâm b®nh! M£t làm ra v¨ bu°n bu°n cho có tính "hþp ð°ng" v¾i chúng bÕn nhßng khi phóng ra khöi l¾p h÷c là tôi vái th¥m cho các ð¤ng ð×ng "chóng lành b®nh"! Nhßng ðau kh± nh¤t là vi®c kh® n® "ði Tªt th¥y". D¥u ðã núp th§t kÛ vào t§n cùng phía ðuôi vçn b¸ th¥y ði¬m danh, nói vài l¶i sî-vã-nh©-nhàng (Tªt mà!): "H÷c nhß ði thuy«n trên dòng nß¾c ngßþc..." Biªt r°i, kh± l¡m, nói mãi! R¤t ß là m¤t m£t trß¾c chúng bÕn, tôi vçn c¯ g¡ng th¯t ra l¶i chúc t¯t ð©p cho th¥y và gia quyªn, ðßþc ông bà Bô b¡t thñc t§p nhi«u l¥n trß¾c khi ra ði. Vi®c h÷c cüa tôi vçn th߶ng xuyên tr°i søt nhß "chuy®n cüa m¤y bà" cho ðªn mµt hôm...

T¯i hôm ¤y nhß th߶ng l®, c½m nß¾c xong, tôi tìm cách, xách giò ði h÷p bÕn ð¥u xóm, ch½i trò Hoa kÏ, Ån cß¾p. Trong c½n h±n chiªn, mµt th¢ng l¾n tu±i và to con h½n mà tôi không bao gi¶ quên tên, Nhö x¸nh. Nó tên Nhö nhßng vì quá m§p nên bß¾c ði tr· nên kh§p kh¬nh, cà kh¸a, thiªu cân b¢ng nên chúng tôi g÷i Nhö x¸nh. Nhö x¸nh có lë quá hång tiªt v¸t, th÷i tôi mµt cú vào ngay m£t ðªn "tá höa tam tinh"! Trò ch½i b±ng biªn thành "chiªn tr§n" th§t sñ. Máu nóng d°n lên kh¡p m£t nhßng biªt mình không "ch½i" lÕi, tôi bình tïnh nh£c hòn ðá b¢ng næa bàn tay, l¤y hªt sÑc bình sanh ném v« phía nó, trong khi tên này ðang buông tiªng c߶i khä ¯ m×ng chiªn th¡ng. Tôi nghe tiªng la thäng th¯t và không ð¬ m¤t mµt giây, co giò d÷t l© v« nhà, t¤p vào bàn h÷c, l§t sách ra ð÷c nhß chÆng có chuy®n gì xãy ra. M© tôi nhìn tôi v¾i ánh m¡t nghi ng¶ vì th¢ng con hôm nay b±ng ðâm ra tØ tª, "bö cuµc ch½i" h½i s¾m. Bà không ngÕc nhiên lâu vì tiªng huyên náo ðã n±i °n trß¾c c±ng nhà, trong không gian t¸ch m¸ch bu±i ð¥u hôm. Tôi biªt có chuy®n l¾n. Lñc lßþng hùng h§u g°m toàn gia th¢ng Nhö x¸nh, l¾n, bé, trë, già ðang dàn ðµi hình hàng ngang trß¾c nhà tôi ð¬ chï ðßa ra mµt t¯i h§u thß ng¡n, g÷n nhßng ð®m th§t nhi«u l¶i chæi rüa n£ng n«, có v¥n có ði®u: "M¤y ng߶i không biªt dÕy con. Con tôi b¸ con m¤y ng߶i li®ng ðá b¬ ð¥u, máu me tùm lum r°i ðây nè!" Ba, m© tôi quay lÕi nhìn, tôi ðang mu¯n ðµn th± phía sau. Tôi xanh m£t yên l£ng, nhß v§y ðã chính danh thü phÕm. Sau khi giäi quyªt xong vø "m¡ng v¯n", bång bó, r¸t thu¯c, xoa d¥u cho th¢ng "thß½ng binh" Nhö x¸nh và trong khi tôi ðang b°n ch°n lo l¡ng v« mµt tr§n ðòn bäo táp s¨ xãy ra, Ba, M© tôi, khác h½n th߶ng l®, lÕi không nói tiªng nào, chï th· dài bö vào trong. Chính ði«u này ðã làm tôi "su¯t ðêm không ngû, bên tách cà phê ðen...", ng°i ð¯i bóng v¾i ng÷n ðèn hµt v¸t trên bàn h÷c. Nhß v§y là các ng߶i ðã "hªt ý" ð¬ giäi quyªt th¢ng con?! B±ng dßng, tôi th¤y ghét cay, ghét ð¡ng tiªng dª gáy, âm ði®u ðã ru tôi t× thu· nào ðªn bây gi¶. Tôi vùng d§y, thu nh£c hªt các hµp dª, l¾n, nhö, m· n¡p vÑt ra ð߶ng. Nªu g÷i ðây là hành ðµng cách mÕng, tôi ðã thñc hi®n cuµc cách mÕng bän thân, mµt cách hùng h°n, anh dûng. Có lë ðây là cuµc cách mÕng không ð± máu, ð¥y nhân t×, v¸ tha và bác ái nh¤t trong l¸ch sØ con ng߶i?!. Trong khi ðó, n½i tr߶ng h÷c, tôi bß¾c vào mµt thª gi¾i m¾i cüa ÐÕi S¯, Hình H÷c và nh¤t là, nhæng câu th½ Chinh Phø Ngâm... "Chàng t× ði vào n½i gió cát. Ðêm trång này nghî mát phß½ng nao?" ho£c "Nay Hán xu¯ng BÕch thành ðóng lÕi. Mai H° vào Thanh häi dòm qua"...Âm ði®u lãng mÕn cüa th½ bà Ðoàn th¸ Ði¬m, cüa kiªp ð¶i chinh phu phiêu bÕt ðã quyªn rü th¢ng nhö. Tôi mê mçn, thích thú v¾i "âm cµng âm là âm", "nþ thêm nþ là nþ", "thù cüa thù là bÕn" và t× ð¤y, tôi m¾i cäm th¤y mình không "lùi", tÑc là "tiªn"...

Theo nh§n xét cüa mµt "ông" h÷c trò B¡c kÏ r£c, thuµc loÕi "thÑ ba" (nhÑt quÖ, nhì ma), sau khi ðã lãnh ðü 5 bó tu±i tr¶i, thì ð¥u óc con ng߶i ðªn mµt lúc nào ðó nhß b¸ "vÞ ra". Nhß Einstein "vÞ ra" ð¬ c¯ng hiªn cho nhân loÕi thuyªt Tß½ng ð¯i, trí näo tôi ch¡c cûng ðã vÞ vøn ð¬ m¤t tiêu hình bóng nhæng tên dª than, dª læa, dª pha, nhæng hòn bi ðü màu, ðü c·...Tôi lÕi ðâm ra m¡c c· v¾i chiªc qu¥n xà lön và ðôi gu¯c xu°ng d­ ch¸u mµt thu· xa xôi. R°i, lÕi cä gan, "r£n" ðßþc ra th½! Bài th½ con cóc nåm Ю ngû, · tu±i 13. Bài th½ Th¤t Ngôn Bát Cú ð¥u ð¶i, nhân ng߶i bÕn cüa bà ch¸, con ông xªp ga ngang xóm, cùng trang lÑa, qua ð¶i trong mµt ðêm Thu. Ng߶i con gái th§t hi«n nhß tên ð£t. Hòa, tên cô gái, v¨ th§t ð©p và ðã chiªm giäi nh¤t trong cuµc thi v¨ tranh ðµc nh¤t do Ty thông tin t± chÑc cho h÷c sinh các tr߶ng trong Tïnh. Th¤p thoáng bóng dáng Chu mÕnh Trinh, phäng ph¤t gi÷ng ði®u Tôn th÷ T߶ng, bài th½ xin ðßþc chép lÕi:

"Nàng ½i, nàng chªt b·i vì ðâu?!

Ь lÕi tr¥n ai vÕn n²i s¥u

BÕn ð¶i khóc h§n vì thß½ng nh¾

Huynh ð® nào ai th¤y bóng ðâu!

Son ph¤n ðành cam vùi mµt n¤m

Má h°ng ðã gãy giæa ðêm thâu

Gi¶ ðây tr¥n thª nào ai th¤y

Mµt bóng d¸u hi«n, mµt dáng ðâu?!"

Nhæng dòng th½ ng¾-ngçn-ngây-th½ và dî nhiên, nhß tri®u, tri®u bài th½, trß¾c và sau ðó, trong mµt nß¾c mà m²i công dân là mµt nhà th½, s¯ ph§n cüa nó cûng h¦m hiu nhß ng߶i th½ "chßa lên ðã xu¯ng" và chï ði vào "vån h÷c sØ" cüa con tim tác giä!

Nói v« tr߶ng ¯c, sau này, khi nghe mµt ông thày rùa lu§n v« TØ vi, tôi m¾i th¤y ðßþc lý do tÕi sao mình cÑ ð±i tr߶ng, ð¶i h÷c trò, ð±i ð½n v¸, ð¶i lính, dài dài. Th¥y TØ vi phán: "S¯ ông, sao Thiên Mã rÕng l¡m nên giò, cÆng lúc nào cûng ngÑa ngáy khó ch¸u. Ông · không yên ch²." Quá ðúng cho næa ð¶i trß¾c nhßng t× sau khi ð±i ð¶i, sao con ngña cüa tôi có l¨ b¸ què chân nên ån nh¶, · ð§u xÑ này h½i lâu, h½i kÛ. T× lúc t§p t¬nh ðªn tr߶ng cho ðªn ngày rã ðám, quä là tôi "thiên di" quá mÑc. Không mu¯n cûng chÆng ðßþc nào! Ngôi tr߶ng làng ð¥u tiên, h÷c ðßþc næa nåm, b±ng b¸ chü ðòi lÕi và lû h÷c trò nhö ðành "vui m×ng" v« nhà nghî dài hÕn. Mµt cån nhà ba gian ð¥u xóm ðßþc mau chóng s¡p xªp ð¬ có th¬ c¥m chân lû quÖ. Chßa hªt niên h÷c, v¸ th¥y hi«n t× nh¤t mà tôi mªn, mµt hôm, không bao gi¶ tr· lÕi tr߶ng næa. Höi ra m¾i biªt th¥y b¸ "m¤y ±ng" b¡t ði bi®t tích r°i?! T× ðó danh t× "m¤y ±ng" ðã tr· thành n²i ám änh häi hùng trong tâm trí non n¾t ðám h÷c trò nhö b÷n tôi. Tr߶ng Nam Ti¬u H÷c, không biªt có t× lúc nào nhßng k¬ nhß tôi "trø bµ" h½i lâu, 3 nåm, l¾p Ba, l¾p Nhì và l¾p Nh¤t. Trong th¶i gian này, trí óc tôi không ð§u trên sách vÞ nhßng "ma ðßa l¯i, qüy d¡t tay", lÕi làm trúng bài toán ð¯ thi Ti¬u h÷c. Ðáp s¯ 45 quä! Quä gì, không còn nh¾, chï nh¾ th¢ng bÕn cùng xóm khóc tï tê v¾i m© nó: "Con ðã ra ðúng 45 quä nhßng không hi¬u sao lÕi chia cho 5 ð¬ còn có 9 quä"! Vì không hi¬u sao và vì chï có 9 quä, ít x¸t, nên nó ðßþc bà già cho ca bài "T× khi anh thôi h÷c..." ð¬ c¥m tông-ð½ thay viªt. Nhìn nó ngày ngày ðóng bµ tß½m t¤t ði h÷c ngh« thþ cÕo, m£t ra chi«u tñ mãn, tôi lÕi th¤y mình "b¤t hÕnh", sao chÆng thi r¾t ð¬ ngon lành nhß v§y! Chính vì không thiªt tha v¾i sách vÞ, tôi trþt kÏ thi vào Ю th¤t tr߶ng công. Tß·ng s¨ ðßþc yên thân, rong ch½i thoä chí, không ng¶, cuµc ð¶i v¯n hªt 99 ði«u b¤t nhß ý, tôi b¸ ông bà Bô t¯ng c± ði h÷c næa, · mµt tr߶ng tß, tr߶ng Trung h÷c Tiªn ÐÑc, sau mµt tr§n ðòn chí tØ. Tai nÕn th¢ng Nhö x¸nh, v¸ cÑu tinh ð¦y con thuy«n h÷c hành cüa tôi trên dòng nß¾c ngßþc, tr§n ðòn thi r¾t và phäi chång, mµt ph¥n, vì ð¥u óc "vÞ ra", nên t× ðó, nhß b¸ ma rßþt, tôi cÑ l¥m lûi "tiªn lên", chÕy v« phía trß¾c và không còn "dám" trþt võ chu¯i l¥n nào næa. Cûng t× ðó, cuµc ð¶i ði h÷c b±ng th¤y ngát hß½ng...

Ngát hß½ng qua tình th¥y trò, th§t cäm ðµng, khi tôi thi ð§u vào tr߶ng công, Phan Bµi Châu, cu¯i nåm Ю ngû. Th¥y Lê Choi, th¥y dÕy Pháp vån t§n tøy tr߶ng Tiªn ÐÑc, ðã móc ví t£ng 100 tì, "ð¬ con mua thêm sách h÷c khi qua tr߶ng m¾i"!. Th¥y Khôi Anh, Vi®t vån, v¸ th¥y ðã ðem lÕi nhæng rung cäm lãng mÕn trong tôi và tên ng°i cÕnh, Tr¥n thi®n Thanh, qua nhæng t× ngæ thênh thang ngày tu±i nhö nhß "vân trình" hay "ð߶ng mây"...Sóng lòng chao chao v¾i Chu MÕnh Trinh, "Cung oán nï non ðàn bÕc m®nh. Duyên may dun rüi lß¾i Ti«n ð߶ng." và bùi ngùi, cäm kích kë sî b¤t phùng th¶i, Cao Bá Quát, "Ba h°i tr¯ng giøc m° (ðù?) cha kiªp. Mµt nhát gß½m ðßa bö (ð..?) m© ð¶i!" Th¥y Уng Vû Ti¬n, v¸ lß½ng sß gói tr÷n ð¶i mình trong chiªc kén giáo døc v¾i ß¾c v÷ng ðào tÕo mµt l¾p ng߶i trë hæu ích mai sau. Còn, còn th§t nhi«u nhæng v¸ th¥y Tiªn ÐÑc ðã m· mµt chân tr¶i m¾i ng§p tràn n¡ng ¤m, trên vùng tâm thÑc mù m¶, nhi«u mây xám cüa tôi...Cûng n½i tr߶ng này, tôi ðã nghu®ch ðúng 3 dòng "Lßu Bút Ngày xanh" ð¥u tiên và cu¯i cùng, trong t§p lßu bút cüa mµt ng߶i bÕn h÷c næ vì không th¬ t× ch¯i l¶i m¶i thiªt tha: "Viªt ðÕi ði mà, mai này ði tr߶ng khác, ðâu còn g£p lÕi. Nh¾ phäi có hình dán vô ðó nghen!" Phan Thiªt nhö nhß n¡m tay mà ch¸ bÕn lÕi bi thäm hóa vi­n tßþng chÆng còn trùng lai, v¡ng tß½ng phùng! T× kÛ ni®m h÷c trò n½i ðây, tên Tr¥n thi®n Thanh lÕi có thêm danh hi®u Nh§t Tr߶ng v¾i nhi«u sóng gió...Phäi chång vì nhæng ràng buµc mông lung ðó, tôi ðã quay lÕi Tiªn ÐÑc, sau 3 tu¥n vào l¾p Ю tÑ Phan Bµi Châu. Lý do vi®n dçn trß¾c ông, bà Bô: "Tr߶ng này dÕy dÞ! Con phäi tr· v« tr߶ng cû ð¬ cu¯i nåm thi m¾i ð§u!" May m¡n, cu¯i nåm ðó tôi ð§u Trung H÷c Ю Nh¤t C¤p v¾i hÕng Bình thÑ. Cûng ðã có kë dÞ khóc, dÞ c߶i vì bài d¸ch Vi®t, Anh "TÕi Con Gà",trong kÏ thi! Con thuy«n tôi trôi trên dòng Tiªn ÐÑc ðúng 3 niên và ðang trên ðà tiªn t¾i...

"H÷c sinh Phan Bµi Châu tiªn lên mau

Dù ð߶ng còn xa vai sánh vai không ngÕi gì..."

Bài hát nåm nào cüa th¥y Chung dÕy nhÕc cûng ðã có "trò" sæa l¶i ð¬ làm thång hoa ð¶i c¡p sách: H÷c sinh Phan Bµi Châu tiªn ði ðâu?!! Tiªn qua c¥u...Phan Thiªt! Tôi vào Phan Bµi Châu vì Tiªn ÐÑc hªt l¾p và ðây cûng là l¥n ð¥u tiên Phan Thiªt m· l¾p Ю tam (?). Ban B hay ban C, ông th¥y dÕy Vi®t vån khuyên nên ði theo ngh« cüa chàng; th¥y Toán, Lý, Hóa: "Ban B hþp v¾i c§u h½n"! Ôi, thân này ví xë làm ðôi ðßþc, mµt næa "dzån" chß½ng, næa...tính ti«n! Không nghe l¶i khuyên cüa v¸ nào hªt, tôi ch÷n chiªc thuy«n có nhi«u tên thuµc ðám "thÑ ba" (xin ð×ng hi¬u l¥m v¾i phe phái chính tr¸ ðÑng giæa!). Cho "dzui"! Ban A, âm th¸nh, dß½ng suy; Ban C, loe hoe m¤y móng, rõ chán! Chï còn Ban B, Ban Toán, ð¥y ðü các khuông m£t quÖ, th¥n . Ю Tam, chúng kháo nhau là nåm hß·ng nhàn. Mà ðúng v§y, ngoài vø ch÷c phá quý th¥y, cô, trë, m¾i ra lò Qu¯c Gia Sß PhÕm, m¾i ký Khª ß¾c, còn thiªu kinh nghi®m, c¯ g¡ng tìm tòi nhæng bài toán Tïnh ðµng, Bao hình hóc búa ð¯ nhau, ð¯ luôn cä th¥y dÕy, chúng tôi còn nhæng quyªn rû khác. Phäi nói r¢ng nhæng nåm cu¯i th§p niên 50, ð¤t nß¾c ta th§t thanh bình, sung túc. Tu±i th½ chúng tôi ðßþc m½n man, ve vu¯t b¢ng nhæng c½n gió chi«u nhè nh©, êm trôi bên c¥u S· Mu¯i ð¬ tâm h°n vu v½, th¤m ðßþm c½n bu°n nôn giä tÕo, vay mßþn t× thuyªt Hi®n sinh, cüa Jean Paul Sartre, cüa Albert Camus, cüa Francois Sagan, "Bu°n ´i, Chào Mi"...Tâm h°n còn m· rµng, thê thiªt thêm lên, v¾i khuông m£t bu°n-táo-bón cüa ông th¥y Vi®t vån, th¥y Lân, khi giäng Cung Oán Ngân Khúc cüa Nguy­n gia Thi«u. "Th¤y gì không các anh, các ch¸ khi nhìn v« cu¯i ð¶i? Phäi chång mµt n¤m m° xanh cö ðang ðþi ch¶. M¶ m¶ nhân änh nhß ng߶i ði ðêm!" Ðó là l¶i "bình" cüa th¥y trong mµt nhân dáng s¥u-cô-ðµc-trí-thÑc! R°i th½ Ronsard, Lamartine...r×ng vån chß½ng træ tình Pháp nhß làn sóng bÕc ð¥u v² vào vách tâm h°n m¾i l¾n. "Revolt Without Cause", "East Of Eden", "Imitation Of Life"...nhæng bµ phim n²i danh càng nh§n chìm chúng tôi vào m¾ bòng bòng v« câu höi thân ph§n, Human Condition! Tin tài tØ James Dean chªt vì tai nÕn xe h½i ðßþc truy«n chuy¬n nhß mµt cuµc vßþt thoát khöi cöi ð¶i phi lý! Th¶i h§u chiªn, sau khi ðã quá m®t möi trong trò ch½i chém, giªt nhau, ng߶i ta, chÆng nhæng không "cám ½n ð¶i, cám ½n tr¶i" khi t§n hß·ng cuµc s¯ng thanh bình, lÕi b²ng ðâm ra "nhàn cß vi b¤t thi®n", th¤y cuµc ð¶i trß¾c m¡t sao quá vô v¸. Ng߶i ta không còn bi thß½ng, hªt ðau kh± trong bi¬n ð¶i tr¥m m£c nên ðâm ra bi-thäm-hóa cuµc ð¶i:

"Lü chúng ta ð¥u thai nh¥m thª kÖ

Mµt ð¶i ng߶i u u¤t n±i tr½ v½..."

hay:

"Lü chúng ta lÕc loÕi dåm b¦y ðÑa

B¸ quê hß½ng ru°ng bö gi¯ng

nòi khinh..."

(Vû Hoàng Chß½ng)

Trông th¤y cô em thß¾t tha, xinh ð©p, lÕi cÑ cä quyªt "ng߶i ta yêu mình", b¤t ch¤p n²i lòng ðß½ng sñ và nh¤t ð¸nh ð± th×a cho..."hòan cänh" tÕo trái ngang, r°i ðành tñ an üi b¢ng cái h©n kiªp sau:

"Ðþi ðªn luân h°i s¨ g£p nhau

Cùng em, n¯i lÕi chuy®n xßa sau

Ch¶ anh dß¾i g¯c sim già nhé

Anh hái ðßa em ðóa mµng ð¥u"

(Lß Tr÷ng Lß)

Tuy chß½ng trình Trung h÷c Ю nh¸ c¤p không dÕy th½ vån ti«n chiªn, vçn có anh, có ch¸ tìm løc cho ra ð¬ bào chØa cho thái ðµ có vë "h½i l߶i biªng" cüa mình. Khi nhu c¥u cho tánh l߶i phát sinh thì chiªc c¥n cung Ñng dî nhiên phäi chÕy theo và th¶i trang lúc b¤y gi¶ là loÕi väi Dacron cho con trai và Nylon mút cho con gái. B§n hoài không c¥n phäi gi£t giü, là, üi, t¯n công; ðªn khi rách thì l¤y bång keo dán lÕi, tiªp tøc tr°ng vào ng߶i! ÐÕi di®n cho "m¯t" th¶i trang này là ông th¥y Giêng dÕy SØ, ÐiÕ cüa Phan Bµi Châu. Th½ vån ti«n chiªn, ngoài vi®c ðßþc sØ døng ð¬ làm dáng, còn b¸ lôi ra làm bình phong ch÷c phá nhau. L¾p h÷c có ng߶i con gái mang tên Nguy®t, l§p tÑc th½ Hàn M£c TØ ðßþc ð÷c rân su¯t dãy hành lang:

"Ô kìa, ch¸ Nguy®t tr¥n tru°ng t¡m

Lµ cái khuông vàng dß¾i ðáy khe..."

Ch¸ Nguy®t cåm gan và t§p th¬ C¯c, ‘i, Me, Xoài cûng phäi chia xë vø vån chß½ng m¤t m£t này. Vì thª, sau mµt khoäng th¶i gian yên l£ng, truy«n ð½n ðã tung bay, b¡n ðªn cho anh chàng thi-sî-h÷c-trò dám cä gan ð÷c th½ trêu cþt m¤y....ch¸! Võn v©n hai câu th½ cüa Xuân Di®u ðßþc "hi®u chïnh":

"Làm thi sî nghîa là ch½i v¾i chó...

M½ chþ tan và v¾ vçn bên sông"

Chó hay lçn qu¦n lúc chþ tan và lò dò ven sông ð¬ kiªm...Quä là "ðµc"! Chuy®n dài cüa thu· ng߶i-l¾n-con-nít nªu phäi k¬ lÕi, ch¡c không ðü gi¤y mñc ð¬ ghi hªt!

B÷n tôi, không k¬ nhæng tên l¾n tu±i mà ðám nhóc chúng tôi lúc nào cûng g÷i anh, ðã có mµt s¯ "bän m£t song song" (danh t× Quang h÷c) b¡t ð¥u lú ð¥y møn, ðü loÕi, ðü c·!. Ðã có vài tên b¡t ð¥u nói ng÷ng khi ð¯i di®n v¾i "m¤y ch¸" ngang l¾p và còng lßng ðÕp xe theo ðuôi "m¤y em", hai bu±i ði v«! Ðã b¡t ð¥u biªt yêu chång?! Chúng nó còn ðßþc tr¾n khi có bài th½ Tình Toán H÷c ðång trên tÕp chí Ph± Thông cüa ông Nguy­n VÛ. Bài th½ dùng toàn danh t× toán mà tôi chï còn thuµc loáng thoáng vài câu:

"..................................................

Anh là Y, em là X bình-phß½ng

Lüy-th×a lên tång c¤p s¯ tình thß½ng

................................................

Mµt ðÕo-hàm liên-tøc ðªn vô-vàng

Anh bé nhö nhìn em m½ vô-cñc..."

Riêng tôi, không dß dã th¶i gian ð¬ hao d¥u, t¯n sÑc nhß v§y vì b§n giúp vi®c nhà. Chính vì vø này, tôi hay ðªn tr߶ng tr¬. Mµt bu±i sáng, nåm Ю Nh¸, c±ng tr߶ng ðã ðóng kín, tôi b¸ m¤y chú em l¾p dß¾i trñc c±ng không cho vào. Nói cách chi, m¤y tên này cûng không ch¸u hi¬u. Ðang b¯i r¯i thì b±ng lù lù xu¤t hi®n...ông Hi®u trß·ng! Trong chiªc áo s½-mi løa ngà, qu¥n s§m màu, th¥y Hi®u trß·ng Lê Tá nghiêm lÕnh nhß Tây Môn Xuy Tuyªt trong Løc Ti¬u Phøng cüa C± Long, nhàn nhã bß¾c ðªn. Cäm giác "жi Tàn BÕc N±i" (Melodie En Sous Sol, tên mµt bµ phim Pháp, th¶i ¤y, do Alain Delon thü di­n) chÕy r¥n r¥n trong c½ th¬. Nhßng chuy®n lÕ xãy ra! Th¥y ðªn bên ðám h÷c trò nhö, chï vào tôi mà phán: "T× rày v« sau khi th¤y anh ni, m¤y con phäi m· c±ng cho vào ngay, không v£n höi lôi thôi." Quay qua tôi, th¥y ðßa tay v± vai: "Th¥y biªt! Thôi vào l¾p këo tr¬." Tôi sØng s¶ cäm ðµng, lí nhí ðßþc m¤y l¶i cäm ½n. Th¥y Lê Tá, nhà giáo n±i danh su¯t mi«n Trung và cûng nhß th¥y Уng Vû Ti¬n, h÷ là nhæng "lß½ng sß hßng qu¯c". Có l¨ ðã duy®t qua h÷c bÕ cûng nhß hoàn cänh cá nhân tôi nên th¥y dành cho nhi«u cäm tình quý báu. Th¥y còn tin tß·ng n½i tôi ð¬, mµt sáng mai ¤y, ðánh tiªng nh¶ tôi trông hµ cô con gái nhö, tr÷ h÷c · Nha Trang, trß¾c m£t lü qüy, n½i ti«n ðình sân ga Phan Thiªt, ðang ch¶ tàu ra Trung, sau d¸p nghî Tªt: "Ra ngoài ðó, khi mô rãnh ðªn thåm em nó v¾i, con hï!" Cô gái ðö m£t và tim tôi ch¡c cûng xanh d¶n khi ðám qüy rµ lên tr§n c߶i vû bäo chª nhÕo. Chúng c߶i là phäi vì thân tôi, chßa ch¡c tñ tôi lo xong và bên cÕnh, còn nhæng tên l¾n h½n tôi v« thân xác cûng nhß tu±i ð¶i, th¥y lÕi tö ra thiªu tin tß·ng...Ngoài ông Hi®u trß·ng, phäi nói r¢ng chúng tôi còn may m¡n có ðßþc các v¸ th¥y ðem hªt tâm huyªt phøc vø ngh« "bán cháo ph±i"! Th¥y H߶ng, môn Toán và Quang h÷c, lúc nào cûng tïnh b½, vçn sôi b÷t mép giäng dÕy, d¥u tiªng chuông tan tr߶ng ðã réo. Th¥y Lê chính Long, Anh vån, v¾i màu da nhi®t ð¾i, c¯ méo m°m, u¯n lß·i ð¬ t§p chúng tôi nói ðúng gi÷ng MÛ. Khác v¾i th¥y Long, ng߶i thay thª, th¥y Cao hæu Hanh, hình nhß lúc nào cûng ðem mµt chút sß½ng mù cüa Luân Ðôn, n½i th¥y ðã bö công tu luy®n 10 nåm, vào l¾p h÷c. Ð¥u óc non n¾t cüa tôi lÕi tìm cách khôi hài hóa l¯i nói tiªng Anh cüa th¥y qua vi®c rï tai v¾i chúng bÕn: Th¢ng nào mu¯n nói tiªng Anh ðúng gi÷ng Ång-lê nhß th¥y Hanh phäi t§p nói tiªng Quäng Nam trß¾c! Cô gíáo Hoa m¾i ra tr߶ng ðã phäi nhö l® ng¡n dài, khi ðu¯i lý tranh cäi v« mµt ð« tài xã hµi h÷c. Tôi ðã phäi mon men ðªn n½i cô tr÷ ð¬ nói l¶i xin l²i! Có l¨ quá häi hùng, nåm sau cô xin "ð± ð½n v¸" v« nguyên quán, n½i xÑ Huª hi«n hòa h½n? Viªt lÕi kÛ ni®m, tôi chï ß¾c mong nÕm vàng, vinh danh tên tu±i các th¥y, cô. T× ông giáo "h® s¯ nhö" ðªn th¥y Giám th¸, t¤t cä ðã ðem tâm huyªt, c¯ làm ð¥y v¯n liªng tri thÑc cüa tôi... Mµt l¥n næa Thiên Mã lÕi g£p sao Kh¯c, Khách, tôi r¶i Phan Bµi Châu, r¶i Phan Thiªt vì n½i ðây không còn l¾p ð¬ h÷c. Khi xa tr߶ng cû, lòng nhß g¶n gþn, vß¾ng m¡c...M¤y chiªc rång kh¬nh, chiªc má núm ð°ng ti«n, nø c߶i hi«n d¸u nhß "ma s½" và mái tóc th« ngây th½ tung tång trên chiªc áo dài tr¡ng trinh nguyên...tôi ðã bö quên, ðã ðánh m¤t và th§t ng· ngàng, ðau kh± khi không còn tìm g£p · mµt hình bóng xßa! Ðám bÕn xong Ph¥n I (Tú Tài) lÕi phäi chia làm hai, mµt xuôi Nam vào Sài gòn, mµt ngßþc ð߶ng ra Nha Trang vào tr߶ng Võ Tánh. Cûng t× ðây, tôi xa d¥n Phan Thiªt và trên "tám hß¾ng, b¯n phß½ng tr¶i mây" cüa mµt ð¶i lính tr§n, h¥u nhß chï ðôi l¥n ghé v« thåm cänh cû, tr߶ng xßa...

Nªu có phút giây nào ngßþc v« dî vãng, ch¡c ta không bao gi¶ có th¬ bö quên th¶i h÷c trò. D¥u "công danh lao ðao thång tr¥m m¤y l¥n" vì trþt vö chu¯i, d¥u th¤t v÷ng vì nhæng m¯i tình câm th¶i c¡p sách và bây gi¶, "wherever you are", Bªn häi hay Cà mau, qu¯c nµi hay häi ngoÕi, "whatever you would be", trí thÑc khoa bäng hay ng߶i phu quét ð߶ng, là thß½ng buôn ð¡c th¶i hay công nhân hÕng bét, nhà tu hay tøc tØ thì nhæng l¢n roi, nhæng tr§n c߶i thöa thê ngày cû vçn là kÛ ni®m ng÷c ngà, trân quý khó tìm lÕi. Nhung nhúc trong làn sß½ng kÛ ni®m ðó là hình bóng cüa con ng߶i và sñ v§t mà mình ðã có c½ duyên hay oan nghi®p tß½ng ngµ. V¾i tôi, th¢ng Nhö x¸nh, v×a là nghi®p v×a là duyên. Lâu lâu ðßþc phép v« thåm nhà, nó vçn còn n½i xóm cû, yên ph§n làm ng߶i lính ð¸a phß½ng, giæ gìn thôn xóm. Có lúc "ngña nän chân bon", tôi lÕi th¤y nó hÕnh phúc h½n mình nhi«u. HÕnh phúc trß¾c m¡t là ngày ngày ðßþc nhìn nhæng con ð߶ng, nhæng ngôi tr߶ng kÛ ni®m, ðßþc h¥u hÕ song thân hai bu±i s¾m chi«u. Trong khi ðó, sñ h÷c ðã ðßa tôi ði, m²i ngày mµt xa và...th§t xa. Ðôi chân mãi miªt lê bß¾c, mõi mòn chuyên ch· thân ph§n trên lßng, ðo t×ng t¤c ð¤t nghèo nàn, kh± nhøc nhß thân ph§n gi¯ng nòi...Có nhæng khi d×ng chân, lòng b²ng chùng lÕi ð¬ th¤y mình lÕ ho¡c, ðã vô tình biªn thành kë bÕc tình, bÕc nghîa, b¤t hiªu, trôi sông lÕc chþ và lÕc cä quê hß½ng, tñ lúc nào! T× Phan Thiªt ra Nha Trang, vào sài Gòn, lên Ðà lÕt và vài Vùng chiªn thu§t, r°i cu¯i cùng mang thân ph§n kë ly hß½ng! Ъn bây gi¶, nhìn vào ký Ñc, tên ð߶ng, tên tr߶ng, tên ng߶i ðã b¡t ð¥u nhäy lµn xµn. Ra V¸nh San Francisco, hß¾ng v« phía Tây, t¥m m¡t không vßþt n²i bi¬n Thái Bình ð¬ có th¬ g£p lÕi ng߶i cû, nhæng ng߶i tôi nþ mµt l¶i cám ½n hay mµt hành ðµng chí tình. Tôi ðã höi thåm, ðã tìm trên báo, c¯ g¡ng ðem tên sinh quán ð£t trß¾c tên cúng c½m, thä tung tÑ hß¾ng trên báo tu¥n, báo ngày, báo chþ, báo h÷c trò, báo lá cäi...v¾i mµt m½ ß¾c th§t nhö nhoi tµi nghi®p: mong b¤t ng¶ nh§n ðßþc tin th¥y xßa, bÕn cû. Ь có th¬ th¯t lên, d¥u chï là tiªng reo vui "tha hß½ng ngµ c¯ nhân" hay tiªng cám ½n nhæng thi ân chßa thâm tÕ, l¶i xin l²i thành kh¦n m¯i chân tình chßa v©n ðáp. Tôi may m¡n b¡t ðßþc tin v¸ th¥y khä kính, th¥y Lê Tá, nhßng bu°n thay, khi biªt ðßþc n½i hÕ lÕc cûng là lúc ng߶i ðã ði vào gi¤c ngû thiên thu! V§y thì, h·i ng߶i bÕn Phan Thiªt cüa Phan Bµi Châu, B° Ы, BÕch Vân, Tiªn ÐÑc hay Ngô Ðình Khôi..., nhæng ng߶i h÷c trò, d¥u kÛ cß½ng, ðÕo mÕo cách m¤y cüa ngày xßa cûng b¸ xªp hàng thÑ ba sau ma quÖ, hãy c¯ tìm nhau ð¬ hong lÕi chút læa kÛ ni®m ðã h¥u tàn, · mµt ðoÕn ð¶i sÑc mõn...

Phan Thiªt PhÕm Ðình Th×a

(1) Th½ Lê Qúy Ðôn